บทที่ 07
ด้านมืด
วันที่เงินเฟ้อหลุดมือ

ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า ‘hyperinflation’ หรือ ‘เงินเฟ้อรุนแรง’ · มันคือด้านมืดสุดขั้วของทุกอย่างที่เราเรียนมาทั้งเล่ม · บทนี้เราจะดูว่ามันเกิดขึ้นได้ยังไง และมันสอนอะไรเรา

hyperinflation มักเริ่มจากรัฐที่ ‘พิมพ์/เสกเงินมหาศาล’ (มักเพื่ออุดหนี้หรือค่าใช้จ่ายที่คุมไม่อยู่) · พอเงินท่วมจนคนเริ่มไม่เชื่อว่ามันมีค่า — ทุกคนก็รีบเอาเงินไปใช้ซื้อของทันทีที่ได้มา ก่อนที่มันจะยิ่งไร้ค่า

การที่ทุกคนรีบใช้เงิน ยิ่งทำให้เงินหมุนเร็วและราคายิ่งพุ่ง · ราคาพุ่งก็ยิ่งไม่มีใครอยากถือเงิน · กลายเป็น ‘วงจรมรณะ’ ที่ป้อนตัวเองให้แรงขึ้นเรื่อยๆ จนเงินพังทั้งระบบ · จำแก่นจาก E1 ได้ไหมครับ — เงินมีค่าเพราะ ‘ความเชื่อใจ’ · พอความเชื่อใจหายหมด เงินก็กลับไปเป็นแค่กระดาษ

ที่น่ากลัวคือความเร็วของมัน · เงินเฟ้อปกติเราวัดกันเป็น ‘ต่อปี’ · แต่ตอน hyperinflation ราคาขึ้นได้เป็น ‘ต่อวัน’ หรือแม้แต่ ‘ต่อชั่วโมง’ · มีบันทึกว่าในไวมาร์ ราคากาแฟตอนสั่งกับตอนจ่ายเงินยังไม่เท่ากัน · ร้านค้าต้องเปลี่ยนป้ายราคาวันละหลายรอบ · คนได้เงินเดือนมาต้องรีบวิ่งไปซื้อของทันที เพราะพรุ่งนี้เงินก้อนเดิมอาจซื้อได้แค่ครึ่งเดียว

พอเงินใช้เก็บมูลค่าไม่ได้อีกต่อไป ระบบเศรษฐกิจก็เริ่มพัง — คนหันไปแลกของกันตรงๆ (barter) เหมือนย้อนกลับไปยุคก่อนมีเงินที่เราเล่าใน E1 · การออม การวางแผนอนาคต ทุกอย่างหยุดชะงัก เพราะไม่มีใครรู้ว่าเงินพรุ่งนี้จะเหลือค่าเท่าไหร่ · นี่คือภาพที่ชัดที่สุดว่า ‘เงินที่เสถียร’ มีค่าต่อชีวิตประจำวันของเราแค่ไหน

ตำราเศรษฐศาสตร์ไทยมักแบ่งความแรงของเงินเฟ้อเป็น 3 ระดับ — อย่างอ่อน (ราคาค่อยๆ ขึ้นปีละไม่กี่เปอร์เซ็นต์ เป็นเรื่องปกติของเศรษฐกิจที่โต) · ปานกลาง (ขึ้นเร็วจนรายได้คนเริ่มวิ่งตามไม่ทัน) · รุนแรง (ราคาพุ่งจนเงินเสียความน่าเชื่อถือ ขั้นสุดคือ hyperinflation ในบทนี้) · ตัวเลขแบ่งเส้นแต่ละตำราใช้ต่างกันเล็กน้อย

ไวมาร์ 1923 · ซิมบับเว 2008 · เวเนซุเอลาช่วงหลังปี 2016 — ล้วนเป็นบทเรียนจริงที่บันทึกไว้ชัดเจน · จุดร่วมของทุกเคสคือ ‘การสร้างเงินเกินขอบเขต’ บวกกับ ‘ความเชื่อมั่นที่พังทลาย’

ข่าวดีคือ ประเทศที่มี ‘วินัยการเงิน’ และธนาคารกลางที่น่าเชื่อถือ สามารถคุมเงินเฟ้อไม่ให้หลุดมือแบบนั้นได้ · ไทยเองก็เคยเจอเงินเฟ้อสูงในบางช่วงวิกฤต (เช่นช่วงต้มยำกุ้งปี 2540 ที่ค่าเงินบาทอ่อนอย่างรุนแรง ของนำเข้าแพงขึ้นมาก) แต่ไม่ถึงขั้น hyperinflation เพราะระบบยังมีวินัยและกลไกกำกับ

ผมเล่าเคสสุดขั้วพวกนี้ ‘ไม่ใช่’ เพื่อให้คุณตื่นตระหนกว่าเงินบาทกำลังจะไร้ค่านะครับ — นั่นไม่จริงและไม่ใช่ประเด็น · แต่เพื่อให้เห็นชัดๆ ว่า ‘เงินเฟ้อคือของจริงที่มีพลังทำลายล้าง’ ถ้าปล่อยให้หลุดมือ · และเพื่อตอกย้ำว่าทำไม ‘วินัยการเงิน’ — ทั้งของประเทศและของตัวเราเอง — ถึงสำคัญ · เข้าใจสุดขั้วแล้ว เราจะเห็นค่าของการวางแผนในระดับที่พอดีกับชีวิตเราชัดขึ้น

รูปทรงของหายนะหน้าตาเป็นแบบนี้ — ช่วงแรกดูปกติ แล้วราคาก็ดิ่งขึ้นแทบตั้งฉากในเวลาสั้นๆ:

อยากฝากมุมสมดุลไว้ — หลังทุกวิกฤตเงินเฟ้อรุนแรง โลกก็เรียนรู้และวางกลไกป้องกันเพิ่มขึ้นเสมอ · ระบบการเงินไม่ได้สมบูรณ์แบบ แต่มันปรับตัวได้ · หน้าที่ของเราในฐานะคนตัวเล็ก ไม่ใช่นั่งกลัววันสิ้นโลกการเงิน · แต่คือเข้าใจความเสี่ยง แล้ววางแผนเงินตัวเองให้ ‘โตทันและกันความเสี่ยงเป็น’ — ซึ่งเป็นสิ่งที่เราจะลงมือทำในบทสุดท้าย